Otizmde Ekolali (Yankı Konuşma): Neden Olur, İşlevsel İletişime Nasıl Dönüştürülür?
Ekolali Türleri: Anında Ekolali ve Gecikmiş Ekolali
Ekolali temel olarak ikiye ayrılır. 'Anında Ekolali'de çocuk kendisine söylenen soruyu veya kelimeyi hemen ardından yineler. Örneğin anne 'Su ister misin?' diye sorduğunda, çocuk hemen 'Su ister misin?' yanıtını verir.
'Gecikmiş Ekolali'de ise çocuk saatler, günler veya aylar önce duyduğu bir ses bandını tekrar eder. Örneğin bir çizgi filmdeki repliği, bir asansör anonsunu veya ebeveynin daha önce kızdığı bir cümleyi oyun oynarken ya da stresli anlarda kendi kendine tekrarlar.
Hiç ses çıkarmayan sözel olmayan bir çocukla kıyaslandığında ekolali yapan çocuk; sesleri duyuyor, heceleri ayrıştırabiliyor, motor konuşma organlarını kontrol edebiliyor ve ses üretebiliyordur. Bu, konuşmanın altyapısının kurulduğunun kanıtıdır.
Otizmli Çocuklar Neden Ekolali Yapar?
Ekolali amaçsız bir davranış değildir; çocuk bu davranışı belirli işlevler için bir araç olarak kullanır:
İşlemleme Zamanı Kazanma: Kendisine yöneltilen soruyu tam anlayamayan çocuk, soruyu tekrarlayarak beynine bilgiyi işlemek için birkaç saniye zaman tanır.
İstek Bildirme: Çocuk daha önce çizgi filmde susayan kahramanın söylediği 'Bana bir bardak meyve suyu ver!' repliğini, kendisi susadığında anneye iletmek için kullanabilir.
Duygusal Regülasyon (Sakinleşme): Kaygılı veya yorgun anlarda tanıdık kelimeleri ritmik olarak tekrarlamak sinir sistemini yatıştırır.
Ekolaliyi Doğal İletişime Dönüştürme Stratejileri
Ekolaliyi 'Sus, tekrar etme' diyerek bastırmaya çalışmak çocuğun konuşma arzusunu tamamen köreltebilir. Bunun yerine ekolaliyi işlevsel bir köprüye dönüştürmeliyiz.
Çocuğa soru sorarken onun vermesini istediğiniz cevabı modelleyin. 'Su ister misin?' yerine bardağı göstererek doğrudan 'Su ver' deyin. Çocuk 'Su ver' dediğinde suyu hemen vererek kelimenin işlevini pekiştirin.
- Seçenek Sunarken Görsel Kullanın: 'Elma mı muz mu?' diye sorduğunuzda çocuk son kelime olan 'muz'u ekolali yapabilir. İki meyveyi elinizde tutup 'Elma... Muz...' diyerek işaret etmesini isteyin.
- Birinci Tekil Şahıs Cümleleri Kurun: Çocuk ebeveynin söylediği cümleyi aynen alacağı için 'Sen acıktın mı?' demek yerine 'Acıktım' kalıbını modelleyin.
- Repliklerin Arkasındaki Anlamı Çözün: Çocuğun belirli bir çizgi film repliğini hangi anlarda söylediğini not edin; o repliğin yerine gerçek duygusunu ('Korktum', 'Yoruldum') koymasına yardımcı olun.
Sonuç ve Değerlendirme
Ekolali, dil gelişiminin bir çıkmaz sokağı değil; köprü basamağıdır. Nitelikli özel eğitim ve dil terapisi ile ekolali yapan çocukların büyük bölümü zamanla spontane ve yaratıcı konuşma becerisine ulaşır.
Sıkça Sorulan Sorular
Ekolali tamamen kaybolur mu?
Çocuğun alıcı dil (anlama) ve ifade edici dil becerileri geliştikçe ve kelime dağarcığı zenginleştikçe ekolali kademeli olarak azalır ve yerini amaca uygun özgün cümlelere bırakır.
Çocuk sürekli kendi kendine video replikleri söylüyorsa nasıl müdahale edilmeli?
Bu durum çoğunlukla duyusal veya duygusal bir sakinleşme (stimming) aracıdır. Ortamdaki stresi azaltın, çocuğun ilgisini çekebilecek ortak bir oyuna davet ederek onu dış dünyaya nazikçe geri çağırın.